از تاریخ هر شهری که سخن به میان آید، یکی از نخستین چیزهایی که مورد بررسی قرار میگیرد، وجه تسمیهی آن شهر و چگونگی و دلیل پیدایش نام آن است. شما در آغاز هر کتاب یا مقالهای که پیرامون تاریخ یک شهر نوشته شده باشد، با این جمله روبرو میشوید که « این شهر را از این رو فلان نام دادهاند که….» برخی از این نامها چندان دور از ذهن و ناآشنا هستند یا در طول تاریخ و به اقتضای تحولات زبانی، آن سان دستخوش دگرگونی و تغییر و تبدیل شدهاند، که پژوهشگر برای یافتن وجه آغازین آن باید به دلایل و نشانههای متعددی متوسل شود و پرندهی خیال خود را به این سو و آن سو بکشاند تا آن را به خوانندهی امروزی بشناساند و او را با دلیل نامگذاری آن شهر آشنا کند.
نام تهران را بنگرید؛ هر کس برای نامگذاری آن وجهی ساخته، و دلیلی آورده است، اما هنوز پژوهندگان و تهرانشناسان در این زمینه، به دیدگاه یکسانی که پذیرفتهی همگان باشد، دست نیافتهاند. برخی آن را دیگرگونشدهی «تَهِ ران»، به معنی «زیرِ زمین» گرفته و گفتهاند که چون مردم آن دیار در هنگام یورش دشمن به زیر زمین پناه میبردهاند، این نام را بر آن نهادهاند. برخی گفتهاند: «ران» یعنی دامنه و «تهران» در برابر «مهران» مینشیند، که اولی به معنی «دامنهی پایین» و دومی به معنی «بالای دامنه» است. برخی بر این باورند که «تهران» به معنی «گرمسیر»، در برابر «شمیران» به مفهوم «سردسیر» است. شماری از پژوهشگران بر این اعتقادند که «طهران» از ریشهی «طـُـهر» به معنی «پاکی» است، و به دلیل وجود رودخانههای فراوان، بدین نام خوانده شده است. پژوهشگران دیگری بر آنند که نام آن در اصل «تیران» بوده، که یا از نام فارسی ستارهی عطارد، یعنی «تیر» گرفته شده، یا برگرفته از «تئیره» میباشد که به استناد کتاب اوستا، نام یکی از قلههای کوه البرز است.
